Is Spanje nog een rechtsstaat?

Grondvest, het maandblad van de VVB

Spanje doorstaat de toets van de mensenrechten al lang niet meer, zeggen Veerle Wouters en Hendrik Vuye in een bijdrage aan Grondvest. De vrije meningsuiting wordt er openlijk met de voeten getreden. En de EU? Die blijft potdoof.

In de rechtspraak van het Mensenrechtenhof is er geen plaats voor beperkingen aan de vrije mening wanneer een maatschappelijk debat aan de gang is en de meningsuiting kadert in een politieke actie. Toch worden activisten zoals de twee Jordi’s opgesloten omwille van hun mening. Voor parlementsleden is de vrije mening bijzonder belangrijk, oordeelt het Mensenrechtenhof. Zij vertolken immers de bezorgdheden van hun kiezers. Toch worden politici in Spanje met groot gemak achter tralies opgesloten.

Dit is niet nieuw. De allereerste uitspraak ooit door het Mensenrechtenhof over de vrije meningsuiting van een politicus, is een zaak tegen Spanje. De Baskische Senator Miguel Castells van Herri Batasuna wordt veroordeeld tot een gevangenisstraf van één jaar voor grove beledigingen aan het adres van de regering. Zijn misdrijf: een opiniestuk in een krant over het geweld in Baskenland. In 1992 wordt Spanje hiervoor veroordeeld door het Mensenrechtenhof. De veroordeling van Castells is in strijd met het vrije politieke debat.

Bijdrage van Veerle Wouters en Hendrik Vuye in Grondvest nummer 4, april 2018

De Spaanse rechters springen bovendien bijzonder creatief om met de rechtsregels. Wanneer Catalaanse politici een referendum organiseren over onafhankelijkheid, dan wordt dit juridisch omgetoverd tot het ‘misbruik van overheidsgeld’. De voormalige regiopresident Artur Mas mag twee jaar lang geen publiek ambt bekleden omdat hij in 2014 een volksraadpleging heeft georganiseerd. Hij moet ook nog eens de kosten van de volksraadpleging ophoesten: 5,2 miljoen euro. Het Spaanse staatsapparaat slaat heel hard toe.

Zelden wordt aan deze creatieve rechtspraak een halt toegeroepen. Recent gebeurt het dan toch. Twee Catalaanse activisten hebben op een betoging een foto van de Spaanse koning in brand gestoken. Voor de creatieve Spaanse justitie is dit ‘aanzetten tot haat’. Beide activisten worden veroordeeld tot een geldboete van 2.700 euro. Betalen ze de boete niet, dan wacht hen een gevangenisstraf van 15 maanden. Het Mensenrechtenhof tikt Spanje op 13 maart jl. op de vingers. Dit is een flagrante schending van de vrije meningsuiting want het is een politieke actie gericht tegen de koning als symbool van de Spaanse staat. Dit heeft niets te maken met aanzetten tot haat tegen de persoon van de koning, oordelen de rechters in Straatsburg.

De Spaanse justitie gedraagt zich als een repressief staatsapparaat.

Dat Spanje in deze zaak zou worden veroordeeld, dat wist iedereen. Dit is gewoon vaste rechtspraak van het Mensenrechtenhof. De Spaanse rechters weten dit, want ook zij kennen de rechtspraak van het Mensenrechtenhof. Toch volgen er veroordelingen. Dit alleen is al voldoende om twijfels te hebben bij de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de Spaanse justitie. Wanneer men zo flagrant ingaat tegen een vaste rechtspraak, dan kan dit enkel betekenen dat minstens een deel van de Spaanse justitie zich gedraagt als een repressief staatsapparaat ten dienste van de regering.

Het politiegeweld dat Spanje heeft tentoongespreid bij de organisatie van het Catalaanse referendum doorstaat al evenmin de toets van de mensenrechten. Politiegeweld moet niet alleen ‘proportioneel’ zijn, het moet ‘absoluut noodzakelijk’ zijn. De beelden die we hebben gezien van het Spaanse politieoptreden beantwoorden helemaal niet aan dit criterium van absoluut noodzakelijk.

Op het internationale toneel blijft het angstwekkend stil. Eerste minister Charles Michel heeft wel het politiegeweld veroordeeld. Over de schendingen van de vrije meningsuiting horen we hem niet, noch zijn andere collega’s ministers. Welke Staat durft het aan om Spanje hierop aan te spreken? Dit zijn flagrante schendingen van de mensenrechten. Zoiets is geen interne Spaanse aangelegenheid, toch niet zolang Spanje lid is van de EU. We hebben het reeds gesteld in de Kamer: dit Spanje kan geen lid blijven van de EU.

Maar de EU blijft potdoof. EU-commissaris Frans Timmermans is nochtans bevoegd voor ‘the Rule of Law and the Charter of Fundamental Rights’. Maar Timmermans zwijgt, meer nog hij verdedigt vaak het Spanje van Mariano Rajoy. De ironie wil dat Frans Timmermans op zijn twitteraccount verwijst naar artikel 2 van het EU-verdrag: ‘De waarden waarop de Unie berust, zijn eerbied voor de menselijke waardigheid, vrijheid, democratie, gelijkheid, de rechtsstaat en eerbiediging van de mensenrechten, waaronder de rechten van personen die tot minderheden behoren’. De schaamte voorbij!